Bartoneloza obejmuje grupę zoonotycznych infekcji wywołanych przez bakterie Bartonella, które mogą prowadzić do takich chorób jak choroba kociego pazura, gorączka okopowa czy angiomatoza bakteryjna. Objawy i stopień zagrożenia zależą od gatunku bakterii, sposobu zakażenia oraz odporności osoby zakażonej. Najczęściej drobnoustroje przenoszą się przez pchły, kleszcze, wszy oraz bezpośredni kontakt ze zwierzętami, zwłaszcza kotami. Wczesna diagnoza i odpowiednia terapia antybiotykowa poprawiają rokowanie, jednak niektóre postacie bartonelozy przebiegają ciężko, szczególnie u osób z obniżoną odpornością.
Bartoneloza jako grupa zoonoz
Definicja bartonelozy i znaczenie epidemiologiczne
Bartoneloza to zakażenia u ludzi wywołane przez bakterie z rodzaju Bartonella, będące typowymi zoonozami. Występują na całym świecie, choć niektóre postacie mają charakter endemiczny, jak np. choroba Carriona w Ameryce Południowej. Chorobotwórcze bakterie Bartonella odpowiadają za zakażenia o różnym przebiegu – od łagodnych, samoograniczających się do ciężkich i groźnych dla życia. Zachorowania obserwuje się najczęściej u dzieci i młodzieży, osób mających bliski kontakt ze zwierzętami domowymi oraz u pacjentów z zaburzoną odpornością. Bartoneloza jest rozpoznawana coraz częściej w krajach rozwiniętych i rozwijających się.
Mechanizmy transmisji i czynniki ryzyka
Bakterie Bartonella mogą być przenoszone przez stawonogi, głównie kleszcze, pchły i wszy. Ważnym czynnikiem ryzyka jest ekspozycja na zwierzęta domowe, szczególnie koty, będące rezerwuarem B. henselae. Zadrapanie, ugryzienie lub kontakt z zainfekowaną śliną lub kałem pcheł sprzyja zakażeniu. Kleszcze z rodzaju Ixodes są odpowiedzialne za transmisję kilku gatunków Bartonella. Moskit Lutzomyia przenosi B. bacilliformis w Andach. Do grupy podwyższonego ryzyka należą dzieci, pracownicy weterynarii, rolnicy, osoby bezdomne oraz z immunosupresją.
Cechy bakterii z rodzaju Bartonella
Budowa i cechy Gram-ujemnych pałeczek
Bakterie Bartonella są Gram-ujemnymi, polimorficznymi pałeczkami o wymiarach 0,3-0,6 x 1,0-2,0 µm. Są zdolne do przeżywania w komórkach gospodarza, szczególnie w komórkach śródbłonka i erytrocytach. Ich ściana komórkowa zawiera lipopolisacharyd charakterystyczny dla bakterii Gram-ujemnych. Bartonella charakteryzuje się powolnym wzrostem na wzbogaconych podłożach bakteriologicznych oraz trudnościami w rutynowej hodowli laboratoryjnej.
Rezerwuar zwierząt i człowieka
Główne rezerwuary to koty (B. henselae, B. clarridgeiae, B. koehlerae), psy (B. vinsonii subsp. berkhoffii), gryzonie (B. grahamii, B. vinsonii subsp. arupensis), króliki (B. alsatica) oraz człowiek (B. quintana, B. bacilliformis). Bakterie bytują u tych gospodarzy w postaci przewlekłej bakteriemii, zwykle bezobjawowej. Człowiek jest rezerwuarem dla B. quintana i B. bacilliformis, oraz przypadkowym gospodarzem dla innych gatunków.
Wektory: kleszcze, pchły i wszy
Kleszcze z rodzaju Ixodes przenoszą B. henselae, B. quintana, B. vinsonii oraz B. arupensis. Pchły kocie (Ctenocephalides felis) przenoszą B. henselae, B. clarridgeiae oraz B. koehlerae. Wszy odzieżowe i głowowe (Pediculus humanus) są wektorami B. quintana. Moskity z rodzaju Lutzomyia przenoszą B. bacilliformis. Każdy z tych stawonogów wykazuje określoną swoistość w stosunku do bakterii i zwierzęcego rezerwuaru.
Kluczowe gatunki Bartonella u człowieka
B. henselae
Bartonella henselae jest głównym czynnikiem etiologicznym choroby kociego pazura. Bakteria namnaża się wewnątrz śródbłonka naczyń oraz erytrocytów kota, co prowadzi do przewlekłej bakteriemii. Transmisja na człowieka następuje głównie przez pchły kocie i bezpośredni kontakt ze zwierzęciem. U ludzi B. henselae może wywołać także angiomatozę bakteryjną oraz peliosis hepatitis, zwłaszcza u osób z immunosupresją.
B. quintana
Bartonella quintana odpowiada za gorączkę okopową i bakteryjną naczyniakowatość. Do zakażenia dochodzi przez ukąszenie przez wszy odzieżowe i głowowe. Rezerwuarem jest człowiek, a przypadki zachorowań występują współcześnie u osób bezdomnych oraz z obniżoną odpornością. B. quintana jest zdolna wywołać przewlekłą bakteriemię oraz zapalenie wsierdzia.
B. bacilliformis
Bartonella bacilliformis jest czynnikiem etiologicznym choroby Carriona, występującej endemicznie w Peru, Ekwadorze i Kolumbii. Transmisję umożliwia moskit Lutzomyia. U człowieka wywołuje gorączkę Oroya i anemię hemolityczną w fazie ostrej oraz brodawczakowatość peruwiańską w fazie przewlekłej.
Inne gatunki (B. clarridgeiae, B. elizabethae, B. koehlerae, B. vinsonii, B. grahamii)
Bartonella clarridgeiae sporadycznie wywołuje chorobę kociego pazura. Bartonella elizabethae powoduje zapalenie wsierdzia, siatkówki i nerwu wzrokowego; rezerwuarem jest szczur, a wektorami – pchły szczurze. Bartonella koehlerae odpowiada za przypadki zapalenia wsierdzia, jej rezerwuarem jest kot. Bartonella vinsonii subsp. berkhoffii atakuje głównie psy, prowadząc do zapalenia wsierdzia u ludzi. Bartonella grahamii wywołuje zapalenia siatkówki i nerwu wzrokowego; rezerwuarem są małe gryzonie.
Postacie kliniczne bartonelozy
Choroba kociego pazura
Choroba kociego pazura jest najczęstszą formą bartonelozy u ludzi, szczególnie dzieci. Po zadrapaniu lub ugryzieniu przez kota w miejscu uszkodzenia skóry rozwija się grudka lub pęcherzyk, który zanika po 1-4 tygodniach. Po tym czasie dochodzi do powiększenia regionalnych węzłów chłonnych, które stają się bolesne i tkliwe, czasem ulegają zropieniu. Przebieg najczęściej jest łagodny, a powikłania częściej dotyczą osób z immunosupresją.
Gorączka okopowa
Gorączka okopowa jest infekcją wywołaną przez B. quintana i przenoszoną przez wszy ludzkie. Charakteryzuje ją nawracająca gorączka co 4–6 dni, bóle głowy, bóle goleni i powiększenie węzłów chłonnych. Przypadki obserwuje się obecnie głównie w populacjach o złych warunkach sanitarnych.
Choroba Carriona
Choroba Carriona pojawia się w dwóch fazach. W fazie ostrej (gorączka Oroya) występuje wysoka gorączka, ciężka anemia hemolityczna, żółtaczka i powiększenie wątroby. Faza przewlekła (brodawczakowatość peruwiańska) objawia się zmianami guzowatymi skóry kończyn, szyi i twarzy.
Angiomatoza bakteryjna i peliosis hepatitis
Angiomatoza bakteryjna to rozrost naczyń krwionośnych, wywołany przez B. henselae i B. quintana, widoczny jako czerwone guzki na skórze i narządach wewnętrznych. Najczęściej dotyczy osób z immunosupresją, zwłaszcza zakażonych HIV. Peliosis hepatitis polega na wytwarzaniu licznych jam naczyniowych w wątrobie, prowadząc do powikłań zagrażających życiu.
Zapalenie wsierdzia, mięśnia sercowego i bakteriemia
Bartonella henselae, B. quintana, B. elizabethae i inne gatunki mogą prowadzić do zapalenia wsierdzia, szczególnie u osób z istniejącymi uszkodzeniami zastawek serca. Opisano przypadki zapalenia mięśnia sercowego i przewlekłej bakteriemii.
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jako powikłanie bartonelozy opisywano rzadko, najczęściej u osób z obniżoną odpornością lub ciężkim przebiegiem zakażenia.
Zapalenie płuc
Pozawęzłowa bartoneloza może prowadzić do zapalenia płuc, częściej u pacjentów dorosłych z immunosupresją.
Zapalenie siatkówki i inne powikłania oczne
Zapalenie siatkówki, nerwu wzrokowego, zapalenie naczyniówki, uveitis oraz guzki naczyniówki to oczna manifestacja bartonelozy – głównie B. henselae, B. grahamii i B. elizabethae.
Objawy i przebieg infekcji
Objawy miejscowe i węzłowe
W miejscu zadrapania lub ugryzienia pojawia się grudka, krosta lub pęcherzyk utrzymujący się kilka dni. Następnie powiększają się lokalne węzły chłonne: pachowe, szyjne, pachwinowe, podżuchwowe. Są bolesne, często miękkie i ucieplone, mogą ulegać zropieniu.
Objawy ogólnoustrojowe i narządowe
Symptomy ogólne to gorączka, apatia, nocne poty, powiększenie wątroby i śledziony, bóle głowy, bóle mięśni i stawów. U niektórych występuje osłabienie, nudności, powiększenie śledziony i wątroby, objawy skórne i neurologiczne lub zajęcie narządów wewnętrznych.
Przebieg u pacjentów z immunosupresją
U osób z zaburzoną odpornością bartoneloza przebiega ciężej i częściej jest uogólniona. Opisano przypadki encefalopatii, zapaleń narządowych, posocznicy, angiomatozy bakteryjnej, peliosis hepatitis oraz masywnych powikłań narządowych.
Diagnostyka bartonelozy
Serologia i wykrywanie przeciwciał IgM/IgG
Serologiczne testy opierają się na wykrywaniu swoistych przeciwciał IgM i IgG przeciw antygenom Bartonella. Najczęściej wykorzystuje się technikę immunofluorescencji pośredniej (IFA) oraz ELISA. Przeciwciała IgM mają większą swoistość gatunkową, IgG – rodzajową.
Metody molekularne: PCR
Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) umożliwia wykrycie materiału genetycznego Bartonella spp. w krwi, wycinkach tkanek (węzły chłonne, zastawki serca, biopsje narządowe). PCR jest szczególnie przydatne w diagnostyce przypadków przewlekłych i nietypowych.
Hodowla bakteryjna i badania obrazowe
Hodowla Bartonella spp. wymaga podłoży wzbogaconych w krew, długiej inkubacji i jest trudna do realizacji w warunkach rutynowych. Badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, pomagają wykryć powiększenie narządów lub zmiany zapalne w kościach i narządach wewnętrznych.
Leczenie bartonelozy
Antybiotyki w terapii (azytromycyna, doksycyklina, rifampicyna i inne)
W leczeniu bartonelozy stosuje się różne antybiotyki. Najczęściej wykorzystywane są:
- Azytromycyna – macrolid, skuteczny w leczeniu choroby kociego pazura i postaci uogólnionych.
- Doksycyklina – tetracyklina stosowana w leczeniu ciężkich, przewlekłych i narządowych form bartonelozy oraz jako lek pierwszego wyboru w zapaleniu wsierdzia.
- Rifampicyna – często używana w terapii skojarzonej, szczególnie w ciężkich zakażeniach.
- Gentamycyna – aminoglikozyd stosowany w ciężkich postaciach, zwłaszcza w zapaleniu wsierdzia.
- Kotrimoksazol – stosowany u wybranych pacjentów.
Schematy leczenia w zależności od postaci klinicznej
W chorobie kociego pazura o łagodnym przebiegu terapia antybiotykowa nie jest obligatoryjna, gdyż zakażenie ulega samoograniczeniu w ciągu 4–8 tygodni. Antybiotykoterapia (azytromycyna, doksycyklina) jest wskazana w przypadku cięższych postaci, powikłań narządowych, immunosupresji oraz uogólnionych zakażeń. Zapalenie wsierdzia wymaga skojarzenia doksycykliny i aminoglikozydu przez minimum 2–6 tygodni. Angiomatoza bakteryjna i peliosis hepatitis leczy się długo, często wielolekowo. W ostrej fazie choroby Carriona stosuje się chloramfenikol, doksycyklinę lub makrolidy.
Objawy utrzymujące się lub powikłania narządowe wymagają konsultacji specjalistycznej i kontroli laboratoryjnej. Wczesna diagnostyka i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zapobiegania powikłaniom i poprawy rokowania.
Zwracaj uwagę na kontakt ze zwierzętami, zwłaszcza kotami, i skutecznie zabezpieczaj skórę przed ukąszeniem stawonogów. W razie niepokojących objawów, takich jak powiększone węzły chłonne czy przedłużająca się gorączka po kontakcie ze zwierzęciem, skonsultuj się z lekarzem i wykonaj odpowiednie badania serologiczne oraz molekularne. W przypadku potwierdzenia bartonelozy przestrzegaj zaleceń terapeutycznych i monitoruj przebieg choroby, szczególnie jeśli Twoja odporność jest obniżona.